به گزارش کردپرس، در حالی که دولت ترکیه دیگر به‌صورت رسمی زبان کردی را ممنوع اعلام نمی‌کند، فعالان و پژوهشگران کرد می‌گویند مجموعه‌ای از فشارهای سیاسی، امنیتی و اداری، این زبان را در عمل به حاشیه رانده و آینده آن را با تهدید جدی روبه‌رو کرده است؛ تا جایی که برخی کارشناسان هشدار می‌دهند شماری از گویش‌های کردی ممکن است طی دهه‌های آینده در معرض نابودی قرار گیرند.

کردها طی دو دهه گذشته، ۱۵ مه را به‌عنوان روز زبان کردی  گرامی داشته اند که یادآور انتشار نخستین شماره مجله «هاوار» در سال ۱۹۳۲ در دمشق به‌دست جلادت علی بدرخان است. مجله‌ای که نقش مهمی در استانداردسازی زبان کردی با الفبای لاتین ایفا کرد و نام آن، «هاوار»، در زبان کردی به معنای «فریاد» یا «ندا» است؛ فریادی که در آن زمان علیه سیاست‌های حذف هویت کردی در ترکیه شکل گرفت.

از دهه ۱۹۲۰ تا دهه ۱۹۸۰، دولت ترکیه عملاً وجود زبان کردی را انکار می‌کرد. پس از قیام شیخ سعید در سال ۱۹۲۵، استفاده از زبان کردی ممنوع شد و حتی برای سخن گفتن به کردی در اماکن عمومی جریمه تعیین می‌شد. در دهه‌های ۱۹۳۰ و ۱۹۴۰ نیز نام بسیاری از شهرها و روستاهای کردنشین به نام‌های ترکی تغییر یافت.

اگرچه پس از دهه ۱۹۶۰ فضای محدودتری برای استفاده از زبان کردی ایجاد شد، اما کودتای نظامی ۱۲ سپتامبر ۱۹۸۰ بار دیگر سرکوب گسترده زبان و فرهنگ کردی را به همراه آورد. در آن دوره، استفاده از زبان کردی در عرصه عمومی و خصوصی ممنوع شد و ده‌ها نفر به دلیل انتشار، خواندن یا سخن گفتن به کردی بازداشت شدند.

تنها در اوایل دهه ۲۰۰۰ و در چارچوب روند عضویت ترکیه در اتحادیه اروپا بود که برخی محدودیت‌ها کاهش یافت و امیدهایی نسبت به گشایش سیاسی شکل گرفت. اما با فروپاشی روند صلح میان دولت ترکیه و کردها در سال‌های ۲۰۱۳ تا ۲۰۱۵، فشارها دوباره افزایش یافت.

امروز در ترکیه حتی یک روزنامه چاپی روزانه به زبان کردی منتشر نمی‌شود. در سال ۲۰۱۴ سه مدرسه ابتدایی کردی در دیاربکر، یوکسک‌اُوا و جزیره تعطیل شدند و پس از وضعیت فوق‌العاده سال ۲۰۱۶ نیز بسیاری از رسانه‌ها، انجمن‌ها و نهادهای فرهنگی کردی بسته شدند. روزنامه «آزادیا ولات»، تنها روزنامه روزانه کردی ترکیه، نیز در همان سال توقیف شد.

با وجود نبود ممنوعیت رسمی، فعالان کرد می‌گویند زبان کردی همچنان در عمل با محدودیت‌های گسترده مواجه است. در بسیاری از دادگاه‌ها، متهمان کرد برای دفاع به زبان مادری خود با کمبود مترجم روبه‌رو می‌شوند و حتی باید هزینه ترجمه را شخصاً پرداخت کنند. در برخی زندان‌ها نیز نامه‌های زندانیان سیاسی به زبان کردی ارسال نمی‌شود یا مشمول هزینه ترجمه می‌شود.

نمونه‌های مشابه در دیگر نهادهای عمومی نیز دیده می‌شود. در فرودگاه یوکسک‌اُوا، با وجود جمعیت عمدتاً کرد منطقه، اطلاع‌رسانی‌ها تنها به زبان ترکی و انگلیسی انجام می‌شود. در بیمارستان «مدیکال پارک» شهر الازیغ نیز خدمات ترجمه برای ۱۷ زبان مختلف ارائه می‌شود، اما زبان کردی در میان آن‌ها وجود ندارد؛ در حالی که کردی یکی از رایج‌ترین زبان‌های منطقه است.

در پارلمان ترکیه نیز استفاده از کردی همچنان موضوعی حساس محسوب می‌شود. نمایندگان کرد بارها اعلام کرده‌اند هنگام سخن گفتن به کردی، میکروفن آن‌ها قطع شده یا سخنانشان در صورت‌جلسات رسمی به‌عنوان «زبان نامشخص» ثبت شده است.

یکی از بحث‌برانگیزترین موارد در سال ۲۰۲۵ رخ داد؛ زمانی که «مادران صلح» در نشست کمیسیون «همبستگی ملی، برادری و دموکراسی» پارلمان خواستار سخن گفتن به زبان کردی شدند، اما این درخواست رد شد و سخنان کردی آنان در متن رسمی جلسه تنها با سه نقطه «...» ثبت شد. این مادران پس از نشست پرسیدند: «دولتی که هنوز با زبان کردی آشتی نکرده، چگونه می‌تواند مسئله کردها را حل کند؟»

فشارها تنها به عرصه سیاسی محدود نیست. آموزش زبان کردی نیز همچنان با محدودیت روبه‌رو است. در سال ۲۰۲۵ انجمن «اوستا» در ازمیر که از سال ۲۰۱۸ دوره‌های آموزش کردی برگزار می‌کرد، تعطیل شد. همچنین اداره آموزش استان وان در مارس ۲۰۲۶، انجمن فرهنگی و هنری «آرسیسا» در شهرستان ارجیش را به دلیل برگزاری دوره‌های زبان کردی بیش از ۴۰۰ هزار لیر جریمه کرد.

تونجای تاشتان، از مسئولان این مرکز، می‌گوید پلیس حتی دانشجویان کلاس‌های کردی را زیر نظر می‌گیرد و خانواده‌های آنان را احضار می‌کند. او تأکید می‌کند که ادامه این فشارها آینده زبان کردی را تهدید می‌کند و این زبان نیازمند داشتن جایگاه رسمی و حمایت قانونی است.

در کنار کرمانجی، گویش «کرمانجکی» یا «زازاکی» نیز از مهم‌ترین گویش‌های کردی در ترکیه به شمار می‌رود. این گویش از سال ۲۰۰۸ در فهرست زبان‌های در معرض خطر UNESCO قرار گرفته است. پژوهشگران هشدار می‌دهند که در صورت ادامه روند فعلی، نه‌تنها کرمانجکی بلکه حتی کرمانجی نیز ممکن است طی ۵۰ سال آینده با خطر جدی تضعیف و کاهش گویشوران روبه‌رو شود.

گروه «واته» که از دهه ۱۹۹۰ روی استانداردسازی کرمانجکی کار می‌کند، تاکنون هزاران واژه و قواعد دستوری این گویش را ثبت کرده است. اعضای این گروه معتقدند بدون آموزش رسمی و حمایت نهادی، حفظ زبان کردی در نسل‌های آینده دشوار خواهد بود.

در مجموع، اگرچه سیاست «انکار کامل» هویت کردی نسبت به دهه‌های گذشته تعدیل شده، اما بسیاری از فعالان کرد معتقدند زبان و فرهنگ کردی همچنان در ترکیه با نوعی «ممنوعیت غیررسمی» مواجه است که می‌تواند به فرسایش تدریجی یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های هویتی کردها منجر شود.

نویسنده: ندیم تورفند، نویسنده، روزنامه نگار و شاعر